بررسی زیستگاه برههای شنگول و منگول در پارک ملی گلستان؛ گونههای نادر و در خطر انقراض, پارک ملی گلستان به عنوان یکی از قدیمیترین و ارزشمندترین مناطق حفاظتشده در ایران، پناهگاه حیاتی برای گونههای نادر و منحصر به فرد جانوری است. در میان این گونهها، برههای شنگول و منگول به دلیل ویژگیهای منحصر به فرد و وضعیت حفاظتی حساس، اهمیت بالایی در اکوسیستم این پارک دارند.
این مقاله به بررسی زیستگاه، ویژگیهای بیولوژیک و چالشهای حفاظت از این دو گونه گرانبهاء میپردازد. شناسایی برههای شنگول و منگول تفاوتها و ویژگیهای مشترک برِّه شنگول و برِّه منگول دو زیرگونه متمایز از گلهگوسفندهای وحشی هستند که در نواحی کوهستانی ایران زندگی میکنند. بره شنگول که به نام گوسفند ارمنی نیز شناخته میشود، سایز بزرگتری دارد و شاخهای نریهای آن بسیار پرخم و برجسته است.
یط اقلیمی سخت کوهستانی را فراهم میکند.
زیستگاه و توزیع جغرافیایی در پارک ملی گلستان پارک ملی گلستان با مساحت وسیع و تنوع توپوگرافی بالا، شرایط ایدهآلی برای زندگی این گونهها فراهم آورده است. برههای شنگول و منگول به طور اصلی در نواحی کوهستانی، شیبهای شیروان و صخرههای سنگی ارتفاعات پارک تمرکز دارند. این مناطق دسترسی به مرتعهای سبز در فصل بهار و پناهگاههای امن در برابر شکارچیان و طوفانهای زمستانی را میسر میسازد.
ان زندگی میکنند.
گروههای مادران شامل مادران، برههای جوان و نریهای جوان است، در حالی که نریهای بالغ بیشتر زمان را به تنهایی یا در گروههای کوچک نریگونه میگذراندند. فصل تولیدمثل در اواخر پاییز آغاز شده و پس از حدود ۵ ماه بارداری، برههای نوزاد در بهار متولد میشوند. الگوی تغذیه آنها بر اساس موجودیت فصلی گیاهان تغییر میکند؛ به طوری که در فصل گرم به ارتفاعات بالاتر مهاجرت کرده و در فصل سرد به نواحی پاییندست و دامنهای کوهها مراجعه میکنند.
تهدیدها و چالشهای حفاظتی با وجود حفاظت قانونی، برههای شنگول و منگول در پارک ملی گلستان با تهدیدهای جدی روبرو هستند. شکار غیرقانونی برای کسب گوشت و شاخ، تخریب زیستگاه ناشی از گسترش کشاورزی و راهسازی، رقابت بر سر مرتع با گلههای دامداری بومیان، و تغییرات اقلیمی که منجر به خشکسالی و کاهش پوشش گیاهی میشود، از مهمترین چالشها هستند.
انتقال بیماریهای مشترک از دامهای اهلی به گلههای وحشی نیز ریسک دیگری است که جمعیتهای این گونهها را در خطر قرار میدهد. اقدامات حفاظتی و نقش مدیریت پارک سازمان حفاظت محیط زیست با همکاری محققان و جامعه محلی، برنامههای جامع حفاظتی را اجرا کرده است.
افزایش تعداد ایستگاههای حفاظتی، نصب دوربینهای ناظر برای پایش جمعیت، برنامههای آشناسازی بومیان برای کاهش تضاد انسان-حیات وحش، و واکسیناسیون دامهای حومه پارک برای پیشگیری از بیماریها، از اقدامات کلیدی است. همچنین، شناسایی و حفاظت از مسیرهای مهاجرت فصلی و نواحی زایمان، اولویت بالای مدیریت پارک محسوب میشود.
اهمیت اکولوژیک و ارزشیابی اکوسیستم به عنوان گیاهخواران اصلی و گونههای کلیدی، برههای شنگول و منگول نقش تعیینکنندهای در ساختار گیاهی و دینامیک اکوسیستم پارک ملی گلستان ایفا میکنند. چرایی آنها مانع از تسلط گونههای گیاهی خاص شده و تنوع زیستی را ارتقا میدهد. همچنین، این حیوانات پیشینه غنی برای شکارچیان بالادست مانند پلنگ ایرانی و خرس بلوچستانی هستند.
حفظ جمعیت پایدار این برهها، مستقیماً با حفظ تعادل اکولوژیک کل منطقه همارز است. نتیجهگیری ضرورت حفظ برای نسلهای آینده برِّهاوریالهای شنگول و منگول نمادین از میراث طبیعی ایران و بویژه پارک ملی گلستان هستند. بقای این گونهها نیازمند تلاشهای مستمر، بودجهگذاری مناسب، همکاری بینالمللی و مشارکت فعال جامعه محلی است. توسعه گردشگری طبیعتگرا با رویکرد پایدار میتواند منبع درآمدی برای بومیان و انگیزهای برای حفاظت باشد.
حفظ این گلههای وحشی، نه تنها تعهدی اخلاقی، بلکه سرمایهگذاری برای ثبات اکوسیستمهای کوهستانی ایران است.