راهنمای کامل کزاز علائم، روشهای انتقال، درمان و زمانبندی واکسنسازی, کزاز یک عفونت باکتریایی حاد و جانبهجان است که با وارد شدن باکتری کلستریدیوم تیتانی به بدن از طریق زخمهای باز پوست رخ میدهد. این میکروب در خاک، گرد و غبار و کود حیوانات (بهویژه اسب) زندگی میکند و سم قدرتمندی ترشح میکند که مستقیماً بر سیستم عصبی مرکزی تاثیر میگذارد و باعث انقباض شدید و ناخواسته عضلات میشود.
بیماری کزاز از شخص به شخص دیگر منتقل نمیشود، اما اگر به موقع تشخیص و درمان نشود، میتواند به فلج تنفسی و مرگ منجر گردد. علائم و نشانههای کزاز دوره نهان بیماری معمولاً بین ۳ تا ۲۱ روز (به طور میانگین ۱۴ روز) متغیر است.
مهمترین نشانهها عبارتند از سختی و انقباض عضلات فک (تریسسموس) که باعث ناتوانی در باز کردن دهان میشود انقباض عضلات گردن و دشواری در گلیدن تشنجهای عضلانی دردناک در سینه، شکم، باسن و پاها بینظمی ضربان قلب و نوسانات فشار خون تعریق شدید، تب و حساسیت به لمس، صدا و نور مشکلات تنفسی ناشی از تشنج عضلات قفسه سینه زخمهای پرخطر و عوامل ریسک هر زخمی میتواند بستر رشد باکتری کزاز باشد، اما برخی زخمها خطر بسیار بالاتری دارند زخمهای عمیق نفوذی (مانند خار گل سرخ، سوزن یا تکه چوب) شکستگیهای باز استخوانی که پوست را سوراخ کردهاند سوختگیهای گسترده و زخمهای گانگرنزده زخمهای آلوده به خاک، کود یا اجسام خارجی گازگرفتگی حیوانات (سگ، گربه، حیوانات مزرعه) عفونتهای دندانی شدید و زخمهای جراحی طولانی (بیش از ۶ ساعت) افراد در معرض خطر بالا شامل کشاورزان، کارگران ساختمانی، معتادان تزریقی، مسافران به مناطق گرمسیری و افرادی هستند که در ۱۰ سال گذشته دوز تقویت واکسن دریافت نکردهاند.
تشخیص و درمان کزاز تشخیص کزاز بر اساس معاینه بالینی، سوابق واکسنسازی و علائم ظاهری انجام میشود، زیرا تستهای آزمایشگاهی برای تشخیص قطعی قابل اعتماد نیستند.
ضدتشنج و باسورهای عضلانی (مانند دیازپام و باکلوفن) برای کنترل تشنجها حفظ مجاری تنفس و در صورت نیاز ونتیلاتور مکانیکی پاکسازی جراحی زخم و برداشت بافتهای مرده (دéیدمان) تزریق واکسن کزاز در طول بستری برای ایجاد ایمنی فعال واکسن کزاز انواع، برنامه زمانبندی و نکات حیاتی واکسنسازی تنها راه موثر پیشگیری از کزاز است.
در ایران واکسنها به صورت ترکیبی تزریق میشوند برنامه واکسنسازی کودکان واکسن سهگانه (دیفتری، کزاز، سرفهخونک) در ماههای ۲، ۴، ۶ و ۱۸ و سن ۲ سالگی دوز تقویت (بوستر) هر ۱۰ سال یک بار تا پایان عمر برنامه برای بزرگسالان و گروههای خاص افراد واکسننشده در دوران کودکی سه دوز اولیه (دو دوز با فاصله ۴ تا ۸ هفته، دوز سوم ۶ تا ۱۲ ماه بعد) دوز تقویت هر ۱۰ سال برای حفظ سطح آنتیبادی بارداری تزریق واکسن سهگانه در سهماهه دوم یا اول سوم بارداری (ترجیحاً هفته ۲۷ تا ۳۶) برای انتقال ایمنی مادری به نوزاد زخمهای پرخطر در صورت عدم اطمینان از وضعیت واکسنسازی، همزمان تزریق ایمونوگلوبولین کزاز (TIG) و واکسن (در محلهای جداگانه) انواع واکسن رایج / سهگانه دیفتری، کزاز، سرفهخونک (برای کودکان و بزرگسالان/بارداری) DT / دوگانه دیفتری و کزاز (برای کسانی که ضدنمایش سرفهخونک دارند) عوارض جانبی واکسن و مراقبتهای پس از تزریق واکسنهای کزاز بسیار ایمن هستند.
عوارض رایج خفیف و موقتی هستند و شامل درد، قرمزی و تورم در محل تزریق تب پایین، خستگی، سرگیجه و درد عضلانی بیقراری و گریه در نوزادان و کودکان عوارض نادر اما جدی شامل واکنش آلرژیک شدید (آنافیلاکسی) و نوریت بازویی (درد شدید شانه و بازو) میباشند. برای کاهش عوارض خفیف پیشنهاد میشود مصرف مایع فراوان، قرار دادن کمپرس سرد روی محل تزریق، و در صورت نیاز مصرف استامینوفن یا ایبوپروفن با دستور پزشک.
نکات پیشگیری و توصیههای نهایی در صورت بروز هر زخم باز، به ویژه زخمهای عمیق یا آلوده، تا ۲۴ ساعت اول به مرکز بهداشت یا پزشک مراجعه کنید. کارت واکسن خود را همیشه همراه داشته باشید و تاریخ آخرین دوز تقویت را چک کنید. در کارهای باغبانی، کشاورزی و کار با ابزارهای تیز، حتماً از دستکش و کفش ایمنی استفاده کنید.
واکسنسازی در بارداری نه تنها مادر را محافظت میکند، بلکه نوزاد را در ماههای اول عمر در برابر سرفهخونک و کزاز مصون نگه میدارد. هشدار این مقاله جنبه اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاوره پزشکی نیست. در صورت بروز علائم یا بروز زخم، بلافاصله با پزشک یا مرکز بهداشت مراجعه کنید.