پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهد که جنگ یا طاعون تنها دلایل نابودی نئاندرتال‌ها در مواجهه با انسان‌های مدرن نبوده‌اند. وقتی این دو گروه به هم نزدیک شدند، رقابت بر سر منابع می‌توانه نتایج سنگینی برای نئاندرتال‌ها داشته باشد.
آثار نئاندرتال‌ها مانند آویز‌ها و حکاکی‌ها گواه‌ی بر هوش آن‌هاست، اما مطالعات تازه تفاوت‌های چشمگیری در ساختار مغز دو گونه را آشکار کرده‌اند. انسان‌های امروزی نورون‌های بیش‌تری در نواحی مغزی مرتبط با تفکر سطح بالا دارند و اتصالات عصبی مغز آن‌ها نیز گسترده‌تر است. این ویژگی به انسان‌های خردمند امکان می‌داد تا با شدت بیش‌تری پردازش اطلاعات و تصمیم‌گیری کنند. همین تفاوت در پردازش زبان نیز به نفع انسان‌های مدرن در کار‌های حیاتی مانند شکار و یافتن غذا تمام می‌شد.
جمعیت‌های کوچک و آسیب فرهنگی
شاره بیلی، انسان‌شناس دانشگاه نیویورک، معتقد است که نئاندرتال‌ها علاوه بر ضعف‌های بیولوژیکی، از یک صدمه فرهنگی هم رنج می‌کشیدند. او می‌گوید هنگامی که جمعیت‌های بزرگ‌تری داشته باشید، ایده‌ها راحت‌تر پخش می‌شوند و افراد دیگر می‌توانند آن‌ها را گسترش دهند؛ اما با توجه به جمعیت‌های پراکنده و کوچک نئاندرتال‌ها، نوآوری‌های هنری یا فرهنگی آن‌ها امکان پیشرفت در سطح جوامع بزرگ‌تر با تعاملات بیش‌تر را نداشت.
اگرچه نئاندرتال‌ها ابزار‌های پیچیده برای زمان خود می‌ساختند، اما هیچ سلاح پرتابه‌ای و دوربردی از آن‌ها کشف نشده است. توانایی انسان‌های خردمند در ابداع سلاح‌های پرتابه‌ای یک مزیت رقابتی محسوب می‌شد.
رقابت درونی و انحسار جغرافیایی
ناول، دیرینه‌شناس، اشاره می‌کند که می‌توان رقابت درون‌گروه‌ی یا بین‌گروه‌ی نئاندرتال‌ها را عاملی در کاهش تعداد آن‌ها و در نهایت غلبه انسان‌های مدرن دانست. او و همکارش ملانی چانگ، دیرینه‌شناس دانشگاه پورتلند، با مطالعه گروه‌های شکارچی-گردآورنده کهن و معاصر متوجه شدند که این گروه‌ها به شکل منسجم‌تری تعیین می‌کردند چه کسی می‌تواند از زمین و منابع بهره‌برداری کند. با ناپدید شدن نئاندرتال‌ها از بخش‌های وسیعی از اوراسیا و عقب‌نشینی آن‌ها به جنوب ایبری، رقابت بین گروه‌های نئاندرتال نیز تشدید شد.
ناول می‌گوید احتمالا رقابت با دیگر نئاندرتال‌ها آن‌ها را وادار به تفکیک از هم کرد. شواهد نشان می‌دهد که نزدیک به ۴۰ تا ۵۰ هزار سال پیش، یک انفجار فرهنگی در میان گروه‌های نئاندرتال و انسان‌های مدرن رخ داد. این عناصر فرهنگی شامل افزایش زیورآلات شخصی مانند صدف‌های نقاشی‌شده بود که احتمالا به صورت آویز پوشیده می‌شدند و کارکرد نمادین گروه‌ی داشتند.